— Nieuws
Klimaatrechtvaardigheid: hervormen of radicaal veranderen?
- Geplaatst op:
Wie klimaatrechtvaardigheid echt wil begrijpen, moet verder kijken dan het huidige beleid. Onrechtvaardigheid is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis, en de daaruit voortgevloeide machtsstructuren. In dit artikel spreken we met Shivant Jhagroe, universitair docent aan Universiteit Leiden, auteur van het boek Voorbij duurzaamheid én lid van het Groene Brein. We vroegen wat klimaatrechtvaardigheid volgens hem betekent, wie de verantwoordelijkheid draagt voor een rechtvaardige samenleving en waar hij hoop uit put.
Volgens Jhagroe draait klimaatrechtvaardigheid in de kern om het aanpakken van onrecht: sociaal, economisch én ecologisch. “Het gaat om het adresseren van onrecht, en specifiek klimaatonrecht. De hardst getroffen groepen, die het minst hebben bijgedragen, verdienen daarbij de meeste aandacht,” legt Jhagroe uit. Denk aan kleine eilandstaten en lage inkomensgroepen in grote steden die als eerste worden geconfronteerd met extreme weersomstandigheden, terwijl zij historisch gezien nauwelijks hebben bijgedragen aan de uitstoot van broeikasgassen.
Liberaal versus radicaal
Deze focus vormt het vertrekpunt van twee uiteenlopende perspectieven op klimaatrechtvaardigheid. Allereerst is er de liberale benadering, die inzet op gelijke rechten, transparante besluitvorming en inclusieve participatie binnen de bestaande instituties. Daartegenover staat het radicale perspectief, dat stelt dat juist die instituties deel uitmaken van het probleem. Volgens deze benadering is ons klimaatbeleid geworteld in een kapitalistisch systeem dat weliswaar probeert te vergroenen, maar door zijn koloniale geschiedenis nooit fundamenteel zal veranderen.
“Een treffend voorbeeld van die spanning binnen de klimaatbeweging werd zichtbaar tijdens een toespraak van Greta Thunberg in Amsterdam, anderhalf jaar geleden,” vertelt Jhagroe. “Ze raakte een gevoelige snaar door klimaatrechtvaardigheid expliciet te verbinden aan koloniale uitbuiting en zich uit te spreken over het genocidaal geweld dat Israël pleegt in Palestina. Daarmee sloeg ze een brug tussen het liberale en het radicale perspectief op klimaatrechtvaardigheid.” Volgens Jhagroe viel de klimaatbeweging op dat moment uiteen in twee kampen: “Een deel was overdonderd; zij kwamen voor een gezellige middag demonstreren. Een ander deel was juist blij dat die koppeling eindelijk werd gemaakt.” Het illustreert hoe deze twee perspectieven op rechtvaardigheid verschillen in hun aanpak: het systeem pragmatisch verbeteren of het systeem radicaal veranderen.
Shivant Jhagroe
Universitair docent Leiden Universiteit Bestuurskunde
Misverstanden
Klimaatrechtvaardigheid gaat volgens Jhagroe veel verder dan de vraag wie de rekening betaalt. “Het raakt aan ongelijke toegang tot een duurzame (energie)leefstijl: met zonnepanelen op het dak en een elektrische auto voor de deur.” Hierbij blijven fundamentele vragen over structureel onrecht vaak buiten beeld. “Wat is de relatie tussen ongelijke klimaatimpact en institutioneel racisme? Daar zou je het over kunnen hebben. Maar in Nederland gaat het veelal over het energieplafond, een paar energiecoaches, en dan zijn we tevreden.”
Daarnaast is Jhagroe kritisch op de rol van innovatie in het klimaatdebat: “Innovatie is eigenlijk een soort politieke fopspeen; we blijven innoveren, zolang we maar niet hoeven te praten over onze consumptiecultuur of het uitfaseren van onze groei-economie.” Echte vernieuwing zou betekenen dat we het aandeelhouderskapitalisme ter discussie stellen, maar dat is zelden het soort innovatie waar beleidsmakers op doelen.
Verantwoordelijkheid
Volgens Jhagroe ligt de verantwoordelijkheid om het gesprek over klimaatrechtvaardigheid breder en fundamenteler te voeren vooral bij degenen die macht en middelen hebben: bedrijfsleiders, beleidsmakers, stadsbesturen, ministeries en parlementariërs. “Maar daar waar de macht zit, wordt het debat vaak gereduceerd tot financiële compensatie.” Zo wordt ook klimaatrechtvaardigheid ‘gepasteuriseerd’ volgens Jhagroe. Ontdaan van het radicale randje, zodat ze beter aansluit bij bestaande beleidskaders en economische structuren.
Jhagroe roept ook burgers en professionals met sociale, culturele of economische privileges op om zich uit te spreken voor een rechtvaardigere samenleving. “Vanuit je huidige positie kun je bij wijze van spreken morgen aan de slag. Daarvoor hoef je niet eerst vijf boeken te lezen of activist te worden.” Concreet betekent dit: stel kritische vragen binnen je werk, zoek de samenwerking met andere initiatieven, verbindt thema’s als energie, armoede en racisme, en spreek je uit samen met anderen.
Hoop
Om het gesprek hoopvol af te sluiten, vroegen we Jhagroe wat hem inspireert om te blijven vechten voor (klimaat)rechtvaardigheid. “Drie dingen,” antwoordt hij, “verzet, lokale initiatieven én joy.” Het zijn volgens Jhagroe de studenten, activisten en kritische journalisten die het moreel kompas hebben en zich uitspreken over morele inconsistenties in Nederland: zoals het uitspreken vóór Oekraïne, maar niet voor Palestina.
Daarnaast geven lokale initiatieven hem hoop. In Rotterdam zag Jhagroe hoe gemeenschappelijke tuinen samenwerken in een breder netwerk. “Ze werken samen met biologische boeren uit de regio, zijn gekoppeld aan een lokale munt, de Dam, en verbonden met een microbakkerij.” Ook voedselbanken profiteren mee: een deel van de oogst wordt daar naartoe gebracht. Volgens Jhagroe functioneren zulke initiatieven als knooppunten in bredere netwerken van solidariteit.
Als laatste benadrukt Jhagroe het belang van samen plezier maken, omdat hij ziet dat veel mensen afhaken. “Er moet ook ruimte zijn voor leuke dingen zoals muziek, lekker koken en leuke gesprekken, want zonder joy wordt het al snel te zwaar om vol te houden. En laten we niet vergeten dat onrechtvaardige systemen ons iets fundamenteels ontnemen: plezier maken en liefdevol samenzijn.”
Wil je je verder verdiepen in dit thema? In zijn boek Voorbij duurzaamheid onderzoekt Jhagroe de beperkingen van het huidige duurzaamheidsbeleid en pleit hij voor rechtvaardige systeemverandering.
Dit artikel maakt deel uit van een campagne over klimaatrechtvaardigheid van het Groene Brein. Eerder spraken we met Joyeeta Gupta over de zes dimensies van klimaatonrechtvaardigheid en over een Mondiale Grondwet.
Deel dit artikel
Blijf op de hoogte
Wil je als eerste het laatste nieuws over ons werk en ons team ontvangen? Blijf altijd op de hoogte en meld je aan voor onze nieuwsbrief! Schrijf je nu in en mis niets van onze updates!
