Digitalisering voor de circulaire economie: kansen en uitdagingen

AI: kansen in de circulaire economie

AI wordt meer en meer ingezet in het bedrijfsleven. Hoewel er genoeg ideeën zijn over hoe dit de circulaire economie kan versterken, ziet Van Kollenburg nog niet veel ontwikkelingen. “Er zijn genoeg ideeën over hoe het uitgevoerd kan worden, maar het is allemaal nog vrij conceptueel.” Toch ziet hij drie grote kansen waarin kunstmatige intelligentie de circulaire economie kan versterken: operationele optimalisatie, big data-analyse en het stimuleren van consumentengedrag.

Operationele optimalisatie: van logistiek tot herstel

Een belangrijk aandachtspunt in circulaire ketens is het voorspelbaar maken van defecten, reststromen en momenten waarop reparatie nodig is. “Als je weet dat een bepaald type fiets na vijf jaar meestal slijtage vertoond aan de remmen, kun je daar op voorsorteren. Met behulp van AI en data verkregen met bijvoorbeeld QR-scans of sensoren kunnen bedrijven anticiperen op wat gebruikers nodig hebben.”

AI kan daarnaast worden ingezet bij productieplanning en onderhoud. Een voorbeeld daarvan is een virtuele teamleider, welke Van Kollenburg met anderen momenteel ontwikkelt. Deze teamleider gebruikt AI om taken te monitoren, feedback te verzamelen en ondersteuning te bieden op basis van wat medewerkers aangeven. “Waar je medewerkers vaak over hoort is dat ze te weinig aandacht krijgen van hun leidinggevende. Anderzijds hoor je van leidinggevenden dat ze geen tijd hebben en door andere dingen worden opgeslokt. Een virtuele teamleider kan een deel van die rol invullen.”

In het geval van zo’n virtuele teamleider is het van belang dat het geen command and control aansturing wordt, maar dat er rekening wordt gehouden met de context en de mensen. “Je kunt zo’n teamleider ook empathisch maken en laten vragen hoe een taak ging en of iets lastig was. Op basis daarvan kan deze aanbevelingen doen aan de echte teamleider.”

Big data-analyse: van verspilling naar inzicht

De circulaire economie vraagt om grote hoeveelheden data: over producten, gebruik, slijtage, hergebruik, retourstromen en meer. AI kan een cruciale rol spelen in het identificeren van patronen, knelpunten en mogelijkheden tot optimalisatie. Van Kollenburg: “Tijdens gebruik en productie heb je natuurlijk heel veel afval. Zo’n 40% van de geproduceerde kleding wordt bijvoorbeeld nooit gedragen. Dat wordt verbrand of weggegooid. Met AI kun je analyseren waar het fout gaat: in ontwerp, productie of verkoop? Nu weten we dat eigenlijk niet, het zijn voornamelijk schattingen. Dat wordt nauwkeurig inzichtelijk.”

AI en data kunnen ook helpen de CO2-afdruk van een product te bepalen, van ruwe materiaalinvoer tot gebruik en afvalfase. “Nu wordt er vaak verondersteld dat de afdruk vooral door transport van producten komt, terwijl dat bij veel producten minder dan 1% van het geheel is. Big data maakt dat beter inzichtelijk, vooral wanneer AI ondersteunt bij de analyse.”

Stimuleren van consumentengedrag

Een andere kans die AI biedt ziet Van Kollenburg in het sturen van gebruikersgedrag richting meer circulaire keuzes. Denk aan chatbots die helpen bij reparaties, aanbevelingen doen voor onderhoud of tips geven over levensduurverlenging. “Je zou iemand bijvoorbeeld via een QR-code op de fiets kunnen laten weten dat de remmen waarschijnlijk aan vervanging toe zijn en meteen verwijzen naar een reparateur in de buurt. Of je zou chatbots kunnen ontwikkelen die een stappenplan opstellen wanneer de consument iets zelf wil repareren.”

Toch is hier voorzichtigheid geboden. “Eigenlijk ben je gedrag aan het sturen. Of manipuleren. Je kunt mensen helpen betere keuzes te maken, maar daar liggen ethische vragen onder. In het geval van de fietser klinkt dat mooi, maar zo’n ontwikkeling maakt de relatief onwetende fietser kwetsbaar.”

De digitalisering-circulaire economie paradox

De kansen die digitalisering biedt voor de circulaire economie brengt een fundamenteel dilemma op: de digitale circulaire paradox. “De benodigde data moet worden opgeslagen. Dat vraagt meer datacenters. Meer datacenters betekent meer energiegebruik, want die centers slurpen energie. En die energie moet worden opgewekt, wat ook weer materiaal vraagt. Dus aan de ene kant wil je met circulair minder materialen gebruiken, maar om dat te doen heb je meer data nodig en dus extra materiaalgebruik.”

Het is volgens Van Kollenburg zaak om ruimte en middelen slimmer te benutten, in plaats van simpelweg op te schalen. Hij noemt het voorbeeld van industrieterreinen die volgens sommige rapporten 30% groter zouden moeten worden vanwege circulaire bedrijvigheid. “Dat is een typische lineaire redenering. De vraag zou moeten zijn: hoe kunnen we bestaande ruimte beter benutten? Bijvoorbeeld door slimmer om te gaan met voorraad, inrichting en procesoptimalisatie.”

Digitalisering draagt dus niet per definitie bij aan circulariteit. Het is een hulpmiddel dat alleen waarde heeft als het in dienst staat van het doel. En dat doel moet niet digitalisering zelf zijn, maar het creëren van waarde met minder negatieve impact.

Voorwaarden en risico’s

Hoewel digitalisering en AI veel kansen bieden om de circulaire transitie te versterken, is het niet dé oplossing. “Met digitalisering alleen ga je het niet oplossen. Het vraagt ook om ander gedrag, een andere cultuur en veranderende machtsverhoudingen binnen ketens.” Hij ziet een aantal uitdagingen.

Eigenaarschap en vertrouwen

Een vraagstuk dat veelvuldig naar voren komt bij digitale instrumenten als het productpaspoort is van wie de data is en wie wat mag inzien of aanpassen. Datadeling blijft moeizaam wanneer er geen gedeeld vertrouwen is in de keten. “Machtsverhoudingen liggen vaak scheef, zeker in internationale toeleveringsketens zoals in de kledingindustrie. Het merk bepaalt wat de fabriek elders moet doen en wie toegang krijgt tot de data. De macht zit aan het eind van de keten. Leidt digitalisering tot een meer gelijkwaardige verdeling van macht en dus ook van inkomsten?”

Digitale en circulaire volwassenheid

Een andere uitdaging zit in de beperkte digitale volwassenheid van veel bedrijven, vooral in het mkb. “Mkb-organisaties hebben vaak een CRM-pakket voor hun klanten en doen administratief verder vrij weinig. Zeker bij bedrijven in de maakindustrie, die essentieel zijn in de circulaire economie, gaat het toch nog vaak met pen en papier of Excel. Daar moeten we echt nog in ontwikkelen.”

Gedrag en bewustzijn

De belangrijkste uitdaging is het menselijke gedrag. Want een perfect digitaal systeem heeft pas waarde als het gebruikt wordt. Van Kollenburg noemt het voorbeeld van een QR-code in een kledingstuk. “Met die QR kun je als consument de hele levensloop van je kledingstuk bekijken of gebruiksadviezen krijgen. Maar wie scant zo’n code nou echt? Je zult de consument moeten triggeren om dat wel te doen. Dat wanneer een kledingstuk kapotgaat, de consument denkt: laat ik eens kijken of ik dit kan repareren. Dan dient het zijn doel.”

Kleine stappen, grote impact

Hij pleit ervoor om klein te beginnen, scherp te blijven en vanuit waarde te werken. Of het nu gaat om AI, productpaspoorten of andere vormen van digitalisering: stel steeds de vraag of het echt bijdraagt aan minder materiaalgebruik, meer hergebruik of meer inzicht. Want elke stap vraagt data, energie, water en grondstoffen.

“Wat mij fascineert is niet het grote verhaal van ‘we gaan de circulaire economie ontmantelen’. Ik wil vooral kijken: kunnen we een stapje verder richting circulariteit? Want 10% levensduurverlenging betekent 10% minder materiaalverbruik. Dat is gigantisch. En 10% levensduur verlengen lijkt mij voor veel producten niet een hele moeilijke opgave.”

Hij benadrukt dat zulke stappen zelden technisch van aard zijn. Ze zijn organisatie-, keten- en gedragsmatig. En ze vragen tijd. “Ik ben zelf ook opgegroeid in de tijd dat de bomen tot de hemel reikten. Alles moest groter, beter en sneller. Wil je die mentaliteit kantelen, ben je zo twintig jaar verder. Daarom zijn juist nu de kleine stappen belangrijk.”

Digitalisering voor duurzame impact

De transitie naar een circulaire economie draait niet alleen om technologie, maar vooral om samenwerking, eigenaarschap en anders denken in ketens. Daarom bundelt Het Groene Brein de kracht van wetenschappers, ondernemers en beleidsmakers om samen te werken aan een economie die echt duurzaam is.
Benieuwd hoe dat eruitziet in de praktijk? Bekijk ons netwerk of onze programma’s, publicaties en netwerken.

Meer weten over digitalisering óf het circulair maken van jouw organisatie? Van Kollenburg doet je een aantal suggesties:

1. Wacht niet af, maar ga aan de slag. “Als je bedrijf nog niet zo bezig is met digitalisering of circulariteit, kun je natuurlijk afwachten. Verstandiger is echter om alvast iets op te pakken. Je verbetert je afvalscheiding, laat een student in kaart brengen waar je energie verliest of kijkt hoe je meer te weten kunt komen over het gebruik van je product. Zoek iets dat bij je past, waar je iets aan hebt. Niet op lange termijn, maar direct. Zo kan kennis over het gebruik van je product leiden tot diensten aan je klant, zoals training, reparatie of onderhoud. Daarna kan er weer een volgende mogelijkheid opkomen waar je mee aan de slag gaat en zo verder.”
2. Betrek je medewerkers bij je initiatieven. “Vaak struikelen veranderingen op weerstand van medewerkers. Mensen willen echter best veranderen, maar niet veranderd worden. Betrek ze dus vanaf het begin en waarschijnlijk hebben ze nog goede ideeën ook.”
3. Haak een kennisinstelling aan bij jouw vraagstuk. “Wellicht heb je te weinig tijd om hierover na te denken en word je opgeslokt door de waan van alledag. Natuurlijk kun je dan een consultant om advies vragen, maar waarschijnlijk zit er een kennisinstelling, zoals een ROC, en hogeschool of een universiteit in de buurt die je met onderzoekers en studenten vooruit kan helpen. Bij Avans gebruiken we daar vaak tools voor uit lean management, omdat die toegankelijk en effectief zijn. Zo kun je in een paar uur de ondernemingsdoelen voor het komend jaar bepalen en die omzetten in een concreet plan waar je al een dag later mee aan de slag kunt.”

Dank aan Ton van Kollenburg voor zijn bijdrage!