Buurtkennis voor een rechtvaardige energietransitie in Amsterdam Nieuw-West

Nu stond ik zelf voor een ander soort limiet: hoe betrek je mensen die zich al heel lang buitengesloten voelen bij een energietransitie die hun buurt raakt?

Mijn benadering was simpel: ik begon bij de moeders, de kapper en de Imam. Ik vroeg hen wat er in hen opkwam bij woorden als duurzaamheid en energietransitie. Ik nam hun antwoorden serieus en deelde mijn kennis of gebrek daaraan met hen. Al snel ontdekte ik dat ze veel te zeggen hebben over de energietransitie, over klimaatverandering, en over energiearmoede. Of dat zij zelfs bezig zijn met duurzaamheid, zonder dat woord ooit te gebruiken. 

 Zo vroeg ik een Marokkaanse tapijtmaakster op Plein ’40-’45 hoe ze de afgelopen winter was doorgekomen met de hogere gasprijzen. Haar gezicht lichtte op: 

“Afgelopen januari hebben we een workshop georganiseerd in het buurthuis. Vrouwen hebben gordijnen gemaakt voor buren met enkelglas die het moeilijk hadden. Ik had nog veel stof en oude kleding over. Die hebben we omgetoverd tot gordijnen.” Terwijl ze dit vertelde, dacht ik: “dit is precies wat duurzaamheid is: samen zorgen voor een nieuwe bestemming voor bestaande materialen.” 

Aan de andere kant sprak ik een gemeente beleidsadviseur die me vertelde dat “mensen met een migratieachtergrond moeilijk te bereiken zijn voor participatievraagstukken.” Hij zei: “Ze worstelen vaak nog met basisdingen: hoe kom ik de maand door? Duurzaamheid en energietransitie lijken dan ver van hun bed. Het interesseert ze eigenlijk niet.” Ik vond dat moeilijk te geloven, want ik had juist mensen moeten afbellen die wilden meedoen aan mijn onderzoek, simpelweg omdat ze te veel waren en ik geen tijd meer had om alle interviews uit te werken. Toen hij vertelde dat de gemeente een bijeenkomst had georganiseerd voor bewoners met een islamitische achtergrond op vrijdagmiddag, en niemand kwam opdagen, begreep ik waarom. Hij wist niet dat dan het vrijdaggebed plaatsvindt op vrijdagmiddag. De bedoelingen van de gemeente Amsterdam zijn vaak goed. Het hart zit op de juiste plek. Maar het zit ‘m in de uitvoering. 

 

---

Amsterdam Nieuw-West

Amsterdam Nieuw-West is het grootste stadsdeel van de stad, met bijna 165.000 bewoners, meer dan steden als Leiden of Maastricht. Het gebied bestaat uit 68 buurten, en telt maar liefst 186 nationaliteiten (Samen Nieuw West, 2023). Er wonen onder andere mensen met Marokkaanse, Turkse, Surinaamse, Ghanese, Pakistaanse, Bosnische en Nederlandse achtergronden, een rijkdom aan diversiteit dus. 

 7% van de Amsterdamse huishoudens kampte in 2023 energiearmoede. Dit is hoger dan het landelijk gemiddelde van 4,8% (Gem. Amsterdam, 2025). Hoewel er geen specifieke cijfers bekend zijn voor 2024, toont TNO (2021) dat het percentage huishoudens in energiearmoede in Amsterdam Nieuw-West 14% was in 2021. Gezien de stijgende energieprijzen, de verouderde en slecht geïsoleerde huizen en de aanhoudende lage inkomens in dit stadsdeel, is het waarschijnlijk dat het percentage huishoudens in energiearmoede in 2024 vergelijkbaar is of zelfs hoger ligt dan in 2021. 

Het stadsdeel kent ook grote sociale en financiële uitdagingen. Het gemiddelde inkomen ligt lager dan in de rest van de stad, en bovengemiddeld veel huishoudens kampen met een combinatie van lage inkomens, schulden en/of werkloosheid.  Hier komt bij dat laaggeletterdheid (23% van de bewoners) en ervaren discriminatie (23% van de bewoners) extra belemmeringen vormen voor participatie in beleidsprocessen rondom de energietransitie. Het komt dan ook niet als een verrassing dat de term energierechtvaardigheid centraal staat in de plannen van de energietransitie van Amsterdam Nieuw West.  

---

 

Energierechtvaardigheid? Waar heb je het over? 

Dat was de reactie die ik van bijna iedereen kreeg met wie ik sprak. Opgetrokken wenkbrauwen en soms een ongemakkelijke stilte spraken boekdelen. En eerlijk? Toen ik aan dit onderzoek begon, had ik zelf ook mijn twijfels.   

In de theorie staat: “Een rechtvaardig energiesysteem is een systeem dat de baten én de lasten van energie eerlijk verdeelt, en bijdraagt aan inclusieve besluitvorming.” (Sovacool et al., 2017, 2019). Het concept van energierechtvaardigheid richt zich op toegang tot betaalbare energie, de gelijke verdeling van kosten en risico’s, en deelname aan de besluitvormingsprocessen rondom energiesystemen (Fuller en McCauley, 2016; Ottinger, 2013). 

In andere woorden: 

• Energie moet betaalbaar zijn voor iedereen (distributieve rechtvaardigheid) 

• Besluiten moeten inclusief genomen worden (procedurele rechtvaardigheid) 

• Er moet erkenning zijn voor culturele waarden, identiteiten en taal (erkenningsrechtvaardigheid) 

En toen dacht ik weer aan wat Hichem me leerde: “Het gaat uiteindelijk allemaal over mensen, leven en cultuur.” 

Bewoners willen meedoen – maar het systeem luistert niet 

Het is te makkelijk om te zeggen dat bewoners niet willen participeren in de energietransitie. Dat klopt simpelweg niet. In wijkcentra, moskeeën, tuinen, kringloopprojecten en buurtinitiatieven werken bewoners met een migratieachtergrond dagelijks aan duurzaamheid. Misschien niet op manieren die beleidsmakers als ‘participatie’ herkennen, maar die wél van grote waarde zijn. 

De motivatie is er. Maar het systeem sluit daar zelden op aan. De agenda ligt vaak al vast, opgesteld door ambtenaren die weinig binding hebben met de wijk, er nooit gewoond hebben, en niemand uit de wijk hebben gesproken. 

Wat werkt dan wél? Uit mijn onderzoek kwamen een paar duidelijke lessen naar voren. Allereerst: begin bij wat mensen zelf belangrijk vinden. Ga het gesprek aan over de onderwerpen die hún leven raken, en zoek van daaruit naar verbinding met de energietransitie. Bewoners wilden het bijvoorbeeld hebben over energiearmoede en de systematische en fundamentele oorzaken daarvan zoals discriminatie in de arbeidsmarkt en de ingewikkelde bureaucratie.  

Ten tweede, participatie gesprekken hoeven niet plaats te vinden in formele vergaderzalen of beleidstaal. Integendeel, bewoners kan je ook benaderen op plekken die vertrouwd zijn voor hen. Bijvoorbeeld op de markt, in het buurthuis, bij de kapper: plekken waar bewoners letterlijk bezig zijn met hun buurt, met elkaar, met het dagelijks leven. Daarnaast, het maakt uit wie het proces van participatie organiseert, het gesprek voert, en faciliteert. Het helpt enorm als dat mensen zijn die ook uit de wijk komen, die de taal spreken, zowel letterlijk als figuurlijk, en die begrijpen wat er speelt.  

En dan nog iets: het is cruciaal om oog te hebben voor de bredere context en thema’s die bewoners met een migratieachtergrond bezighouden. Denk aan (energie)armoede, islamofobie, uitsluiting, discriminatie, gebrek aan gelijke kansen en wantrouwen in de politiek. Misschien kun je de link met de energietransitie niet altijd direct zien, maar het erkennen en serieus nemen van de bredere context is essentieel. Het kan je waardevolle inzichten geven, bijvoorbeeld over belangrijke belemmeringen van participatie of juist in wat mensen motiveert om wél mee te doen. Het kan je aanpak aanscherpen of zelfs helemaal doen veranderen. Dat hoort bij onderzoek. Het is geen rechte lijn, maar een iteratief proces dat meebeweegt met wat je onderweg uitvindt.  

Participatie onder druk – maar hoop blijft 

Het is moeilijk om over participatie te praten als er geen politieke wil is om echt inclusief te zijn. Het huidige discours rond migratie en integratie haalt oude wonden weer open: de Toeslagenaffaire, het arbeidsmigratiebeleid, discriminatie op de arbeidsmarkt. In zo’n context is het begrijpelijk dat mensen zich afkeren van formele participatieprocessen. En toch zie ik hoop. 

Een maand geleden keurde de gemeenteraad van Amsterdam Nieuw-West het vernieuwingsplan voor de Wildemanbuurt goed in minder dan drie jaar. Normaal kost dit zeven jaar. Dat kwam door de inzet van vrouwen als Smae, Hakima, Kübra, Fatima en Saadia van actiegroep Wildeman, die streven naar een fijnere buurt en betere woningen. Zij gingen deur voor deur langs, haalden verhalen op en maakten zichtbaar wat er misging in de wijk: “De wijk om ons heen wordt verbeterd, maar wij niet. Wanneer zijn wij aan de beurt?” 

Het vernieuwingsplan houdt in dat alle oude woningen worden gesloopt en vervangen door nieuwe, duurzame woningen (1200 tot 1300 woningen). Ongeveer de helft daarvan blijft sociale huur, de rest wordt midden huur en vrije sector. De nieuwe woningen zijn gasvrij en goed geïsoleerd, een belangrijke stap richting een duurzame toekomst. Bewoners krijgen inspraak in het ontwerp van de woningen en de openbare ruimte. Dit is de kracht van participatie: als bewoners serieus genomen worden, ontstaat er ruimte voor plannen die niet alleen technisch, maar ook sociaal rechtvaardig zijn. De energietransitie krijgt zo betekenis in het dagelijks leven in betere huizen, meer voorzieningen en meedenken en meedoen gelegenheden voor iedereen. 

Wat nu? 

Bewoners doen al mee het vormgeven aan de energie- en duurzaamheids-transitie. Ze zijn veerkrachtig en betrokken. Initiatieven als De Groene Kans, Samen Sterk West, Vrouwen van Nieuw-West en Samen Voor Plein ’40-’45 laten dit dagelijks zien. Zij geven vorm aan duurzaamheid op hun manier, door gebruikte kleden om te zetten naar gordijnen, groenten uitgeven aan lokale voedselbanken en het organiseren van spreekuren over verduurzaming van huizen. Participatie begint vanuit mensen. Inclusie is mensen, hun kennis, hun verhalen. 

De energietransitie is niet alleen een technische opgave. Het is een maatschappelijke uitdaging. Ze dwingt ons om te kiezen: bouwen we opnieuw beleid dat uitsluit, of kiezen we voor een transitie die heelt en verbindt? Een rechtvaardige energietransitie begint niet met beleid, maar met een luisterend oor. Met buurtbewoners die de kans krijgen hun buurt beter te maken; en met onderzoekers die teruggeven aan de gemeenschappen. Tijdens mijn onderzoek zei een vader tegen mij: “Als mensen zich niet betrokken voelen, geen eigenaarschap ervaren of het gevoel hebben dat ze geen deel uitmaken van het proces, wordt het moeilijk om verandering te realiseren. We moeten juist extra stappen zetten voor degenen die normaal gesproken niet worden meegenomen. Dat is jullie taak. Van jullie, onze kinderen, de opgeleiden.” 

 

Referenties: 

Samen Nieuw West, 2023 : https://www.samennieuw-west.nl/wp-content/uploads/2023/09/Nationaal-Programma-Samen-Nieuw-West-in-het-kort-1.pdf 

Gemeente Amsterdam, 2025: https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/helpen-energiecoaching-en-energiedisplays-om-energiearmoede-tegen-te-gaan?utm_source=chatgpt.com 

TNO. (2021). TNO brengt energiearmoede gedetailleerd in kaart | TNO. (n.d.). tno.nl/nl https://www.tno.nl/nl/newsroom/2021/09/tno-brengt-energiearmoede-gedetailleerd/ 

Sovacool, B. K., Burke, M., Baker, L., Kotikalapudi, C. K., & Wlokas, H. L. (2017). New frontiers and conceptual frameworks for energy justice. Energy Policy, 105, 677–691. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2017.03.005 

Sovacool, B. K., Dworkin, M. H., & Cooper, C. (2019). Energy justice: Conceptual insights and practical applications. Annual Review of Environment and Resources, 44, 295-325. 

Fuller, S., & McCauley, D. (2016). Framing energy justice: perspectives from activism and advocacy. Energy Research and Social Science, 11, 1–8. https://doi.org/10.1016/j.erss.2015.08.004 

Ottinger, G. (2013). The Winds of Change: Environmental Justice in Energy Transitions. Science as Culture, 22(2), 222–229. https://doi.org/10.1080/09505431.2013.786996